خانه توکلی و روایت معماری اصیل مشهد

هادی ایوانی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: خانه تاریخی توکلی را بخشی از هویت و فرهنگ مشهد دانست و با تاکید بر اینکه چگونه غفلت از خانه‌های تاریخی موجب زدودن هویت و فرهنگ ما می‌شود، اظهار کرد: خانه توکلی نمونه‌ای است از اینکه چگونه معماری بومی مشهد، در پیوند با جریان‌های معماری سبک تهران‌، توانسته اثری اصیل، موزون و ارزشمند خلق کند؛ اثری که امروز، با ثبت ملی، در مقام یکی از شناسه‌های میراثی مشهد باقی مانده است.

معماری سنتی ما کاربردی بود

پژوهشگر مشهدی با بیان اینکه خانه‌های تاریخی شیوه‌های خاصی از زندگی در مشهد را نشان می‌دهند، ابراز کرد: این خانه‌ها حامل فرهنگی هستند که ما آن را فراموش کرده‌ایم، این خانه‌ها معماری سنتی ایران و مشهد را نشان می‌دهند که بسیار کاربردی بود اما ما اکنون به سمت ساختمان‌هایی رفته‌ایم که نه با ما انس دارند و نه مناسب اقلیم و فرهنگ ما هستند.

وی ادامه داد: نمونه‌های باقیمانده از این خانه‌ها در مشهد نظیر خانه داروغه، کوزه‌کنانی، ناظران، توکلی و.. گوشه‌ای از هویت مشهد هستند که این‌همانی مشهدی‌ها را در یک دوره نشان می‌دهد، اینکه ما چه بودیم، چه ساخته‌ایم، چگونه می‌زیستیم و دست‌ساخته‌هایمان چه بوده‌اند.

ایوانی بیان کرد: در این میان مهم‌ترین مولفه وجود «فرهنگ» ما است که همچین دست‌ساخته‌هایی را به وجود آورده و باز مهم‌تر از آن، نسیان و فراموشی‌ای است که امروز دچار آن شده‌ایم. همه اینها بر می‌گردد به اینکه ما هویت‌مان را از دست داده‌ایم و به متحول شدن مبانی ذهنی‌مان بر می‌گردد.

پژوهشگر مشهدی خانه‌های تاریخی را نشان‌گر یک داستان از یک شیوه زندگی دانست و تصریح کرد: من مطالعات زیادی روی خانه‌های تاریخی مشهد از قاجار تا معاصر داشته‌ام، ما در مشهد یک الگوی خودی داشتیم و بعد از آن دچار نسیان شدیم و نتوانستیم این مسیر را ادامه بدهیم. پس از آن هم فرهنگ ما از زایش شکلی باز مانده، و این بازماندن شامل همه عرصه‌ها ازجمله، رفتار،الگوی لباس، بازی‌ها، غذا و... است.

فرهنگ مبین اشکالِ زندگی

وی با تاکید بر اینکه «فرهنگ» اشکال زندگی را نمود می‌دهد، ابراز کرد: اگر یک فرهنگ از زایش شکلی باز بماند، شکل‌ها را از دیگر کشورها جذب می‌کند، دنیای بی‌شکل، بی‌معنی است، ما باید «شکل» زندگی داشته باشیم و اَشکال زندگی ما را «فرهنگ» می‌سازد. از فرهنگ‌های کوچک نظیر رفتار، تعاملات، بازی‌ها تا فرهنگ‌های بزرگ نظیر معماری که فضای زندگی است.

ایوانی گفت: ما روی فرهنگ‌مان کار نکردیم و تقریبا آن را از دست داده‌ایم، امروز انقلاب اطلاعات باعث شده تا ما همه‌چیز را قطع کنیم و همه داشته‌هایمان را از بُن، ببریم. ما باید روی فرهنگ‌مان برنامه‌ریزی کنیم و تولیدگر باشیم نه صرفا مصرف‌کننده، چیزی که امروز هستیم تنها یک جامعه مصرفی است، ما تولید شکل و الگو نداریم، برای همین معماری‌مان بی‌شکل است.

این استاد دانشگاه در تشریح تفاوت معماری سنتی و معماری بومی، بیان کرد: سنت شامل سنت‌های کلان در یک فرهنگ و خطه بزرگ یعنی «کشور» است. معماری سنتی اشکالِ معماری است که در خطه سرزمینی ایران شکل گرفته و به عنوان الگوهای معماری در شهرهای مختلف استقاده می‌شود، این اشکال ممکن است کلی و یا جزیی باشند، اما آنجایی که این اشکال با اقلیم تطبیق پیدا می‌کند می‌شود «معماری بومی».

وی اظهار کرد: ما در خانه‌های مشهد که متعلق به دوره قاجار هستند علاوه بر معماری سنتی دوره قاجار که آن ایام در سراسر ایران رواج داشته، بخش‌ها یا المان‌هایی منطبق با شرایط بوم و اقلیم مشهد راهم مشاهده می‌کنیم، یعنی اصالت هم در آن‌ها وجود داشته است.

ویژگی‌های خانه‌های بومی مشهد

ایوانی افزود: خانه توکلی هم که متعلق به دوره قاجار است، این خصوصیت را دارد. یعنی دارای ویژگی های بومی است. خانه‌های بومی مشهد چند ویژگی خاص دارند، یکی به خاطر اقلیم سرد، فشرده‌تر هستند، از سویی رابطه‌شان با زمین نسبی است، به این معنی که خانه‌هایی که در مناطقی با اقلیم گرم هستند، ۲ یا ۳ طبقه به زیرِزمین می‌روند اما در مشهد اقلیم سرد است، پس خانه‌های قاجار تنها چند پله به زیر زمین می‌رفتند اما در زمین فرو نمی‌رفتند.

این نویسنده و پژوهشگر با اشاره به دیگر ویژگی‌های خانه‌های بومی مشهد، گفت: یکی دیگر از ویژگی‌های خانه‌های بومی مشهد، وجوه آن‌ها است، خانه‌های قاجار در مشهد ۳ وجهی بودند، تابستان‌نشین، زمستان‌نشین و خدمات. بخش خدمات شامل سرویس‌های بهداشتی و آشپزخانه و... بوده که بهارخواب روی آن قرار داشته، در دوره پهلوی این خانه‌ها دو وجهی می‌شوند یعنی تابستان‌نشین و زمستان‌نشین.

وی با بیان اینکه معماران مشهد، اقلیم را درک و آن را بومی کرده بودند، گفت: امروز یک وجه خانه توکلی دیگر وجود ندارد و تنها بخش زمستان‌نشین‌اش وجود دارد. خانه‌های مشهد اغلب کوچک بوده‌اند چراکه مشهد توسط ازبک‌ها تحت تهاجم بوده، زمانی که قلعه تاریخی مشهد در سال ۱۹۴۲ ساخته می‌شود، اغلب خانه‌ها کوچک ساخته می‌شوند، خانه‌های اعیانی هم در آن ایام کم بودند و اغلب در بالاخیابان به سمت سراب و محله ارگ قرار داشتند و بقیه شهر دانه‌بندی خانه‌ها کوچک بود.

این استاد دانشگاه ادامه داد: یکی از دلایل کوچک‌بودن خانه‌ها این بوده که مردم مشهد زیاد متمول نبودند، نادرشاه وقتی می‌بیند مردم مشهد توان مالی ندارند، جهودها را وارد این شهر می‌کند تا اقتصاد شهر رونق پیدا کند، برای همین محله جهودها را در عیدگاه داریم.

رشد درونی شهر، به دلیل تهاجم

وی با اشاره به دلیل دیگر کوچک‌بودن خانه‌ها در مشهد، گفت: دلیل دیگر این موضوع، این بوده که این شهر تحت تهاجم بوده پس از بیرون توسعه پیدا نمی‌کند و شهر در درون رشد می‌کند، یعنی خانه‌های بزرگتر، کوچک می‌شوند.

ایوانی ویژگی دیگر خانه‌های تاریخی مشهد را شیوه استفاده از آب دانست، و ابراز کرد: در مشهد ما قنات‌ها را داشته‌ایم که آب‌های شرب را از آن برداشت می‌کردند، از سویی ما چاه‌های آب را هم داشته‌ایم، بسیاری از خانه‌ها در این خطه، در قدیم چاه داشتند اما آب‌ِ چاه‌ها شرب نبوده و برای آبیاری و شست و شو استفاده می‌شده و معمولا آب قنات شرب بوده. سطح آب‌های زیرزمینی هم آن زمان بالا بوده و با چاه ۲۰ متری مردم به آب می‌رسیدند.

پژوهشگر مشهدی بهره‌برداری از آب را در شکل‌گیری شهرها مهم دانست و بیان کرد: خانه تاریخی توکلی الگوی معماری دو کریاس را دارد که از الگوی سنتی معماری ایرانی آمده که از دو طرف به بالا می‌رسد و به اتاق‌های گوشواره ختم می‌شود.

وی با اشاره به ارتفاع خانه تاریخی توکلی، گفت: ارتفاعی که الان در این خانه می‌بینید تصنعی است، یعنی سطح خیابان‌ها به خاطر چندین مرحله آسفالت‌کشی بالا آمده و اساسا سطح معابر تغییر کرده، این خانه قبلا از سطح کوچه پایین‌تر بوده یعنی در اغلب خانه‌های تاریخی این اتفاق افتاده است.

وجود ارسی و حوض‌خانه

ایوانی ادامه داد: خانه تاریخی توکلی جزو خانه‌هایی است که هنوز ارسی دارد، یعنی در مهمانخانه بخش مردانه و زنانه وجود دارد که این مهم، از ویژگی‌های معماری مشهد است، یعنی در مهمانخانه دیوار می‌گذاشتند و بین‌اش ارسی وجود داشت تا واعظ صدایش به دو طرف برسد.

پژوهشگر مشهدی با اشاره به وجود حوض‌خانه در بخش زمستان‌نشین خانه‌های تاریخی مشهد، گفت: در خانه‌های تاریخی مشهد لازم نبوده خانه‌های شرقی و غربی وجهِ تابستان‌نشین داشته باشند، چراکه در تابستان، خانه‌ها نسبتا خنک بودند و آسایش اقلیمی در این خانه‌ها وجود داشته است. همه تصور دارند حوض‌خانه فضای سردی است که در وجه تابستان‌نشین قرار دارد، اما در مشهد حوض‌خانه‌ها در وجهِ زمستان‌نشین وجود دارند و این موضوع دلیل اقلیمی دارد چراکه قبلا مشهد تنها دوماهِ گرم داشته و بقیه ماه‌ها در این شهر هوا سرد بوده بنابراین مالکان خانه‌ها در تابستان در طبقه همکف آسایش سرمایی داشتند و این مختص بوم مشهد است و معماران ما به این نکته رسیده بودند.

معماران قدیم مهندسان فرهنگی بودند

وی معماران قدیم را مهندسان فرهنگی دانست و اظهار کرد: معماران در آن ایام خواسته‌های مردم را به مرور درک کرده و شرایط محیطی را می‌شناختند، مردم هم از هم زیست یکدیگر الگو می‌گرفتند و این‌گونه معماری در خدمت آسایش انسان بود.